Τα φαινόμενα κάθε μορφής βίας από όπου κι αν προέρχονται πρέπει να καταστέλλονται και τα θύματα αυτής να περιβάλλονται από ένα όσο το δυνατό ισχυρότερο πέπλο προστασίας. Στην ελληνική νομοθεσία πρώτη στοχευμένη προσπάθεια για την αντιμετώπιση ζητημάτων ενδοοικογενειακής βίας αποτελεί ο ν. 3500/2006, ενώ σημαντικές προσθήκες έγιναν με τον ν. 4619/2019, με τον οποίο θεσπίστηκε ο νέος ΠΚ.
Η Σύμβαση της Κωνσταντινούπολης
Αποτελεί συνθήκη-σταθμό του Συμβουλίου της Ευρώπης για την καταπολέμηση της βίας κατά των γυναικών και την προστασία των θυμάτων βίας. Στη χώρα μας κυρώθηκε με τον ν. 4531/2018.
Στο άρθρο 3 της σύμβασης δίνεται ο όρος «ενδοοικογενειακή βία», με τον οποίο νοούνται οι πράξεις σωματικής, σεξουαλικής, ψυχολογικής ή οικονομικής βίας οι οποίες συμβαίνουν εντός της οικογένειας ή οικογενειακής μονάδας ή μεταξύ πρώην ή νυν συζύγων ή συντρόφων, είτε ο δράστης διαμένει ή διέμενε στην ίδια κατοικία με το θύμα είτε όχι. Πρόκειται για έναν ορισμό που περιλαμβάνει κάθε μορφή βίας και όχι μόνο τη σωματική βία, η οποία συνήθως ταυτίζεται με την ενδοοικογενειακή βία.
Παρόλο που οι γυναίκες βιώνουν συχνότερα από τους άνδρες σεξουαλική βία και βιασμό, σεξουαλική παρενόχληση, ενδοοικογενειακή βία, αναγκαστικό γάμο, αναγκαστική στείρωση, η Σύμβαση αναγνωρίζει ότι δεν είναι τα μόνα θύματα. Ενθαρρύνει τα συμβαλλόμενα κράτη να εφαρμόζουν τις διατάξεις της προς όλα τα θύματα ενδοοικογενειακής βίας.
Ν. 3500/2006
Στο πλαίσιο του νόμου αυτού, ως ενδοοικογενειακή βία νοείται η τέλεση αξιόποινης πράξης, σε βάρος μέλους της οικογένειας. Στην έννοια της οικογένειας εντάσσονται σύζυγοι (και τέως), γονείς, τέκνα, συγγενείς εξ αίματος ή εξ αγχιστείας έως β’ βαθμού εφόσον συνδέονται με τους συζύγους, συγγενείς εξ αίματος ή εξ αγχιστείας έως δ΄ βαθμού, εφόσον συνοικούν, επίτροπος, ανάδοχος, δικαστικός συμπαραστάτης, εφόσον είναι μέλη της οικογένειας, και τα πρόσωπα που τελούν υπό επιτροπεία, υπό αναδοχή και υπό δικαστική συμπαράσταση αλλά και οι μόνιμοι σύντροφοι και τα τέκνα αυτών κοινά ή ενός εξ αυτού.
Σύμφωνα με το άρθρο 2, η άσκηση βίας κάθε μορφής μεταξύ των μελών της οικογένειας απαγορεύεται. Ο δράστης τιμωρείται, ανάλογα με την περίπτωση, από φυλάκιση έως και κάθειρξη. Περιλαμβάνει διατάξεις για την ενδοοικογενειακή σωματική βλάβη (άρθρο 6), ενδοοικογενειακή παράνομη βία και απειλή (άρθρο 7), βιασμό και κατάχρηση σε ασέλγεια (άρθρο 8) και ενδοοικογενειακή προσβολή της γενετήσιας αξιοπρέπειας (άρθρο 9).
Άρθρο 312 ΠΚ
Το νέο άρθρο 312 του ΠΚ υπερισχύει των διατάξεων του Ν 3500/2006, ο οποίος εφαρμόζεται μόνο για όσα θύματα ενδοοικογενειακής βίας δεν καλύπτονται από το νέο άρθρο ή για όσες συμπεριφορές δεν ρυθμίζονται, όπως η ενδοοικογενειακή σεξουαλική κακοποίηση. Η νέα διάταξη δεν καταργεί τον προγενέστερο νόμο, αλλά υπερισχύει ως ειδικότερη, έναντι αυτού.
Η νέα διάταξη, τιτλοφορείται «Σωματική βλάβη αδύναμων ατόμων», καταλαμβάνοντας όλες τις πράξεις σωματικής βλάβης που στρέφονται κατά αδύναμων ατόμων, εφόσον βρίσκονται στις ρητά μνημονευόμενες εκ του νόμου σχέσεις, χωρίς να χρειάζεται να αποδειχθεί η αδύναμη θέση τους, οι οποίες πρέπει να συντρέχουν την στιγμή της επενέργειας της συμπεριφοράς του δράστη και δεν απαιτείται να υπάρχουν και κατά την στιγμή της επέλευσης του αποτελέσματος. Σημαντική καινοτομία είναι αυτή της απάλειψης της συνεχούς σκληρής συμπεριφοράς, που απαιτούνταν στο προγενέστερο άρθρο 312 ΠΚ, αλλά και στο άρθρο 6 παρ.1 του Ν 3500/2006.
Άρθρο 333 παρ. 2 ΠΚ
Στη δεύτερη παράγραφο του άρθρου 333 ΠΚ, με το Ν. 4619/2019, προστίθεται διακεκριμένη μορφή του εγκλήματος της απειλής, με την οποία καλύπτονται πράξεις σε βάρος ανηλίκων και αδύναμων ατόμων. Ενσωματώνονται με τη διάταξη αυτή στον Ποινικό Κώδικα οι πράξεις προσβολής της ελευθερίας που τελούνται στο πλαίσιο της ενδοοικογενειακής βίας, στο μέτρο βέβαια που τα θύματα έχουν πράγματι ανάγκη αυξημένης προστασίας, ήτοι στο μέτρο που βρίσκονται σε αδύναμη θέση. Το άρθρο 333 του νέου ΠΚ εφαρμόζεται σε πράξη απειλής που έχει τελεστεί σε βάρος του:
- Συζύγου ή του Συντρόφου κατά τη διάρκεια του γάμου ή της συμβίωσης μέχρι την αμετάκλητη λύση τους
- Ανηλίκου ή Ανυπεράσπιστου προσώπου, εφόσον τα πρόσωπα αυτά βρίσκονται υπό την: Επιμέλεια ή Προστασία του δράστη βάσει νόμου, Δικαστικής απόφασης, ή πραγματικής κατάστασης, συνοικούν με αυτόν ή έχουν σχέση εργασίας ή υπηρεσίας.
Δικονομικά ζητήματα
- Δεν απαιτείται η υποβολή εγκλήσεως, η ποινική δίωξη ασκείται αυτεπαγγέλτως.
- Κατά τη διενέργεια της προανάκρισης από τον αρμόδιο υπάλληλο υπάρχει υποχρέωση τήρησης εχεμύθειας. Οι αρμόδιες αρχές απαγορεύεται να ανακοινώνουν με οποιοδήποτε τρόπο το ονοματεπώνυμο του θύματος και του κατηγορούμενου, τη διεύθυνση της κατοικίας τους, καθώς και οποιαδήποτε άλλα στοιχεία είναι δυνατόν να αποκαλύψουν την ταυτότητά τους.
- Υφίσταται η δυνατότητα να ακολουθηθεί η διαδικασία της ποινικής διαμεσολάβησης, εφόσον πληρούνται οι κατά νόμο προϋποθέσεις. Κατά τη διάρκεια της ως άνω διαδικασίας, η υπόθεση τελεί σε εκκρεμοδικία και η παραγραφή του εγκλήματος αναστέλλεται.
- Πέραν των ποινικών διατάξεων, προβλέπεται και η περίπτωση της προσωρινής ρύθμισης της κατάστασης με ασφαλιστικά μέτρα. Σε υποθέσεις ενδοοικογενειακής βίας μπορεί να διατάσσεται ιδίως η απομάκρυνση του καθ’ ου από την οικογενειακή κατοικία, η μετοίκησή του, η απαγόρευση να προσεγγίζει τους χώρους κατοικίας ή και εργασίας του αιτούντος, κατοικίες στενών συγγενών του, τα εκπαιδευτήρια των παιδιών και ξενώνες φιλοξενίας.
Ειρήνη Κ. Κατσαράκη, Δικηγόρος, LLM