Επικαρπία είναι το εμπράγματο δικαίωμα σύμφωνα με το περιεχόμενο του οποίου ο δικαιούχος (=επικαρπωτής) έχει την εξουσία για πλήρη χρήση και κάρπωση του πράγματος, χωρίς να θίγει την ουσία του. Αντικείμενο της επικαρπίας είναι η άντληση εκτεταμένης ωφέλειας από την όλη υπόσταση του πράγματος. Η επικαρπία συνιστάται όχι μόνο σε ακίνητα αλλά και σε κινητά ακόμη και πάνω σε ιδανικό μέρος πράγματος, ακόμη και σε άϋλα αντικείμενα (δικαιώματα – απαιτήσεις). Το δικαίωμα του επικαρπωτή για πλήρη χρήση και κάρπωση έχει ως αποτέλεσμα ότι η κυριότητα απογυμνώνεται από τις εξουσίες αυτές και περιορίζεται μόνο στην εξουσία του κυρίου να διαθέτει το πράγμα (=ψιλή κυριότητα).
Σύσταση επικαρπίας
- Με δικαιοπραξία εν ζωή: Στην περίπτωση αυτή εφαρμόζονται οι διατάξεις για τη συμβατική μεταβίβαση κυριότητας.
- Με δικαιοπραξία αιτία θανάτου: Αν η επικαρπία που συνιστάται με διάταξη τελευταίας βουλήσεως αφορά ακίνητο, ο κληρονόμος ή ο κληροδόχος αποκτά την επικαρπία, μόνο εφόσον προηγουμένως μεταγράψει την αποδοχή της κληρονομίας.
- Με τακτική ή έκτακτη χρησικτησία.
Δικαιώματα του επικαρπωτή
- Χρήση και κάρπωση του πράγματος (ΑΚ 1142): Χρήση σημαίνει άμεση χρησιμοποίηση του πράγματος για την κάλυψη των αναγκών του επικαρπωτή, ενώ κάρπωση είναι ο πορισμός των ωφελημάτων του πράγματος είτε άμεσα είτε έμμεσα.
- Οιονεί νομή και κατοχή: ο επικαρπωτής είναι οιονεί νομέας, αφού νέμεται το πράγμα μόνο ως προς τις χρησιμότητες που αποτελούν περιεχόμενο της επικαρπίας, έχοντας όμως ολόκληρη τη φυσική εξουσία του πράγματος, προκειμένου να το χρησιμοποιήσει και να το καρπωθεί είναι και κάτοχός του, ο οποίος ασκεί τη νομή του κυρίου.
- Δικαίωμα αναζήτησης δαπανών: Εφόσον ο επικαρπωτής προβαίνει και σε δαπάνες, χωρίς να έχει νομική υποχρέωση γι’ αυτό, έχει κατά του κυρίου αξίωση αποκατάστασης.
Υποχρεώσεις επικαρπωτή
- Επιμελής εκμετάλλευση του πράγματος: ο επικαρπωτής πρέπει να διατηρεί την οικονομική λειτουργία που έχει το πράγμα κατά τη σύσταση της επικαρπίας, να μεταχειρίζεται το πράγμα με επιμέλεια και να μην επιφέρει ουσιώδεις μεταβολές.
- Συνήθης συντήρηση του πράγματος: Σε περίπτωση που ο επικαρπωτής παραλείπει να ενεργήσει τις απαιτούμενες επισκευές, υποχρεούται σε καταβολή αποζημίωσης στον κύριο.
- Ειδοποίηση του κυρίου: Ο επικαρπωτής έχει υποχρέωση να ειδοποιήσει τον ψιλό κύριο για κάθε βλάβη ή φθορά του πράγματος, για κάθε ανάγκη έκτακτης επισκευής.
- Απόδοση του πράγματος κατά τη λήξη της επικαρπίας: Με τη λήξη της επικαρπίας, η χρήση και κάρπωση επανέρχεται στην κυριότητα, με αποτέλεσμα αυτή να γίνεται πάλι πλήρης.
Απόσβεση επικαρπίας
- Με το θάνατο του επικαρπωτή, εφόσον δεν ορίστηκε διαφορετικά.
- Όταν η επικαρπία ενωθεί με την κυριότητα στο ίδιο πρόσωπο.
- Με παραίτηση του δικαιούχου, η δήλωση του οποίου γίνεται με συμβολαιογραφικό έγγραφο που κοινοποιείται στον κύριο και υποβάλλεται σε μεταγραφή.
- Με την ολική καταστροφή του πράγματος. Ως τέτοια νοείται όχι μόνο η απώλεια του πράγματος αλλά και η απώλεια των ουσιωδών χαρακτηριστικών του. Σε μερική καταστροφή του πράγματος η επικαρπία διατηρείται στο τμήμα που απέμεινε.
- Με την πλήρωση της διαλυτικής αίρεσης ή προθεσμίας υπό την οποία συστάθηκε η επικαρπία.