Για πρώτη φορά μετά την αναμόρφωση του οικογενειακού δικαίου το 1983, επαναπροσδιορίζεται η φιλοσοφία του νομοθέτη και αναμορφώνεται το πλαίσιο διατάξεων που αφορούν στις σχέσεις γονέων και τέκνων στην περίπτωση διακοπής της έγγαμης συμβίωσης, του διαζυγίου, της ακύρωσης του γάμου ή της λύσης του συμφώνου συμβίωσης. Οι κυριότερες μεταρρυθμίσεις στοχεύουν στην επίτευξη ισότητας ανάμεσα στους γονείς και στην εξεύρεση κοινώς αποδεκτών λύσεων.
ΑΚ 1511 – Άσκηση – ανάθεση γονικής μέριμνας κατά το συμφέρον του τέκνου:
Με τη νέα διάταξη πυρήνας για τη λήψη των αποφάσεων σχετικά με την άσκηση της γονικής μέριμνας τίθεται το βέλτιστο συμφέρον του ανηλίκου τέκνου. Η αόριστη αυτή νομική έννοια του συμφέροντος του τέκνου, για πρώτη φορά εξειδικεύεται από τον ίδιο τον νομοθέτη, ενώ μέχρι σήμερα εξειδικευόταν από τον εκάστοτε δικαστή κατά περίπτωση. Συγκεκριμένα, τεκμαίρεται ότι η ουσιαστική συμμετοχή και των δύο γονέων στην ανατροφή και φροντίδα του τέκνου, καθώς και η αποτροπή της διάρρηξης των σχέσεών του με καθέναν από αυτούς, είναι δύο κριτήρια, τα οποία θα δεσμεύουν τον δικαστή για την λήψη αποφάσεως σχετικά με την ανάθεση και την άσκηση της γονικής μέριμνας.
Παράμετροι που πρέπει να συνεκτιμηθούν από το δικαστήριο για τη λήψη της απόφασης για τη γονική μέριμνα είναι:
- η ικανότητα και η πρόθεση καθενός εκ των γονέων να σέβεται τα δικαιώματα του άλλου
- η συμπεριφορά κάθε γονέα κατά το προηγούμενο χρονικό διάστημα και η συμμόρφωσή του με τις νόμιμες υποχρεώσεις του, τις δικαστικές αποφάσεις, τις εισαγγελικές διατάξεις και
- τις προηγούμενες συμφωνίες που τυχόν είχε συνάψει με τον άλλον γονέα και που αφορούν το τέκνο
ΑΚ 1513 – Διαζύγιο ή ακύρωση του γάμου – διάσταση των συζύγων
Η νέα ρύθμιση του άρθρου ορίζει ότι η κοινή άσκηση της γονικής μέριμνας εξακολουθεί και μετά το διαζύγιο ή την ακύρωση του γάμου ή τη λύση – ακύρωση του συμφώνου συμβίωσης, εφόσον ζουν και οι δύο γονείς. Η γονική μέριμνα ασκείται «από κοινού και εξίσου» από τους δύο γονείς του ανηλίκου και το ίδιο ισχύει και για την επιμέλεια, που αποτελεί περιεχόμενο της γονικής μέριμνας, μαζί την διοίκηση της περιουσίας και την εκπροσώπηση του ανηλίκου τέκνου. Η βασική καινοτομία του άρθρου έγκειται στο γεγονός ότι η συνεπιμέλεια τίθεται ως προεπιλέγμενη ρύθμιση σε περίπτωση διακοπής της συμβίωσης ή λύσης του γάμου των γονέων.
ΑΚ 1514 – Παρέκκλιση από την από κοινού άσκηση της γονικής μέριμνας
Τομή στο οικογενειακό δίκαιο αποτελεί το νέο άρθρο 1514, με το οποίο δίνεται η δυνατότητα στους γονείς να ρυθμίσουν θέματα επιμέλειας και επικοινωνίας με έγγραφη συμφωνία, η οποία έχει ισχύ τουλάχιστον 2 ετών.
Σημαντικό βήμα είναι και η πρόβλεψη για προσφυγή στο θεσμό της διαμεσολάβησης αν δεν είναι δυνατή η από κοινού άσκηση της γονικής μέριμνας, εξαιτίας διαφωνίας των γονέων και ιδίως αν ο ένας γονέας αδιαφορεί ή δεν συμπράττει σε αυτήν ή δεν τηρεί την τυχόν υπάρχουσα συμφωνία για την άσκηση ή τον τρόπο άσκησης της γονικής μέριμνας ή γ) αν η συμφωνία αυτή είναι αντίθετη προς το συμφέρον του τέκνου ή αν η γονική μέριμνα ασκείται αντίθετα προς το συμφέρον του τέκνου.
Άρθρο 1515 ΑΚ – Τέκνα χωρίς γάμο των γονέων τους
Με την νέα διάταξη, γίνεται μια εξομοίωση των πατεράδων που αναγνώρισαν το εκτός γάμου τέκνο τους, με τους πατεράδες τέκνων που γεννήθηκαν εντός γάμου ή συμφώνου συμβίωσης. Ο πατέρας του τέκνου το οποίο αναγνωρίστηκε από εκείνον εκούσια ή με αγωγή του, αποκτά τη γονική του μέριμνα, την οποία την ασκεί από κοινού με την μητέρα. Μέχρι πρότινος, στις περιπτώσεις αυτές ο πατέρας δεν μπορούσε να ασκήσει τη γονική μέριμνα του τέκνου του, ακόμη και εάν το είχε εκουσίως αναγνωρίσει, παρά μόνο σε εξαιρετικές περιπτώσεις όταν η μητέρα αδυνατούσε να το κάνει.
Άρθρο 1519 ΑΚ – Σημαντικά ζητήματα επιμελείας του τέκνου
Ο νομοθέτης αναγνώρισε ότι για κάποιες πράξεις επιμέλειας που επηρεάζουν σημαντικά τη ζωή του ανηλίκου και οι οποίες εντάσσονται στον πυρήνα της γονικής μέριμνας, οι γονείς πρέπει να αποφασίζουν από κοινού, ασχέτως από το ποιος ασκεί την επιμέλεια του ανηλίκου. Πρόκειται για τις αποφάσεις που αφορούν:
- στην ονοματοδοσία του τέκνου
- στο θρήσκευμα
- σε ζητήματα της υγείας του εκτός από τα επείγοντα
- σε ζητήματα εκπαίδευσης
Σημαντικό είναι και το ζήτημα του τόπου διαμονής του τέκνου και προβλέπεται ότι δεν μπορεί να μεταβληθεί μονομερώς από τον έναν γονέα, εφόσον επηρεάζει ουσιωδώς το δικαίωμα επικοινωνίας του άλλου. Ως εκ τούτου απαιτείται προηγούμενη έγγραφη συμφωνία των γονέων ή προηγούμενη δικαστική απόφαση που εκδίδεται μετά από αίτηση ενός από τους γονείς.
Άρθρο 1520 ΑΚ – Προσωπική επικοινωνία
Για πρώτη φορά θεσπίζεται τεκμήριο ελάχιστης προσωπικής επικοινωνίας του γονέα με τον οποίο δεν διαμένει το ανήλικο τέκνο, το οποίο ορίζεται στο 1/3 του συνολικού χρόνου. Η επικοινωνία αναφέρεται ρητά εκτός από δικαίωμα και ως υποχρέωση του γονέα και προκρίνεται η κατά το δυνατόν πιο διευρυμένη επικοινωνία του γονέα που δεν διαμένει με το τέκνο του με φυσική παρουσία και διαμονή του τέκνου στην οικία του. Ορίζεται, επιπλέον, ρητά ότι ο έτερος γονέας με τον οποίο διαμένει το τέκνο οφείλει να διευκολύνει και να προωθεί την επικοινωνία του τέκνου με τον άλλον γονέα σε τακτή χρονική βάση. Αποκλεισμός ή περιορισμός της επικοινωνίας είναι δυνατός μόνο για εξαιρετικά σοβαρούς λόγους. Περιορισμοί μπορεί να αναφέρονται στον τόπο ή τον χρόνο της επικοινωνίας, την παρουσία τρίτων προσώπων κατά τη διάρκειά της κλπ.
Άρθρο 1532 ΑΚ – Συνέπειες κακής άσκησης
Με τη νέα διάταξη θεσπίζονται τα κριτήρια κακής άσκησης της γονικής μέριμνας, ώστε το δικαστήριο να δύναται ευχερώς να προβεί στην αφαίρεση της γονικής μέριμνας από τον υπαίτιο γονέα. Κακή άσκηση συνιστούν :
- η υπαίτια μη συμμόρφωση προς αποφάσεις και διατάξεις που αφορούν το τέκνο ή τη συμφωνία των γονέων σχετικά με την άσκηση της γονικής μέριμνας
- η διατάραξη της συναισθηματικής σχέσης με τον άλλον γονέα και την οικογένειά του,
- η υπαίτια παράβαση των όρων της συμφωνίας των γονέων ή της δικαστικής αποφάσεως για την επικοινωνία του τέκνου με τον γονέα με τον οποίο δεν διαμένει,
- η κακή άσκηση ή η υπαίτια παράλειψη του δικαιώματος επικοινωνίας,
- η αδικαιολόγητη άρνηση του γονέα να καταβάλει διατροφή, καθώς και
- η καταδίκη του γονέα με οριστική δικαστική απόφαση για ενδοοικογενειακή βία ή για εγκλήματα κατά της γενετήσιας ελευθερίας ή για εγκλήματα οικονομικής εκμετάλλευσης της γενετήσιας ζωής. Στις περιπτώσεις αυτές το δικαστήριο μπορεί να αφαιρέσει από τον υπαίτιο γονέα την άσκηση της γονικής μέριμνας ή την επιμέλεια, ολικά ή μερικά, και να την αναθέσει στον άλλον γονέα.
Ειρήνη Κ. Κατσαράκη, Δικηγόρος, LLM