Σύμφωνα με την αρχή της ελευθερίας των συμβάσεων (ΑΚ 361) τα συμβαλλόμενα μέρη είναι ελεύθερα να διαμορφώσουν τις περιουσιακές έννομες σχέσεις τους κατά βούληση, εφόσον αυτό δεν αντίκειται στο νόμο και στα χρηστά ήθη. Έκφανση της αρχής αυτής είναι και η ελευθερία διαμόρφωσης του περιεχομένου μιας σύμβασης. Στο πλαίσιο αυτό με τη διάταξη του άρθρου 404 του Αστικού Κώδικα δίνεται η δυνατότητα στο δανειστή να εξασφαλίσει την ικανοποίηση της απαίτησης του ένεκα ενδεχόμενης αδυναμίας του οφειλέτη να εκπληρώσει την παροχή. Η εξασφάλιση αυτή παρέχεται μέσω «ποινικής ρήτρας» που θα αποτελεί όρο της Σύμβασης.
Η έννοια της ποινικής ρήτρας
Με τον όρο «ποινική ρήτρα», ο οφειλέτης μπορεί να υποσχεθεί στο δανειστή ως ποινή χρηματικό ποσό ή οτιδήποτε άλλο, εφόσον τυγχάνει αντικείμενο συναλλαγής, για την περίπτωση που δεν θα εκπληρώσει ή που δεν θα εκπληρώσει προσηκόντως την παροχή. Η ποινή καταπίπτει αν ο οφειλέτης αδυνατεί υπαίτια να εκπληρώσει την παροχή ή αν περιέλθει σε υπερημερία, ακόμη και αν ο δανειστής δεν έχει υποστεί καμιά ζημία.
- Σε περίπτωση που η ποινή συμφωνήθηκε για την περίπτωση της μη εκπλήρωσης της παροχής, ο δανειστής, αν απαιτήσει την ποινή που κατέπεσε, αποκλείεται να ζητήσει την εκπλήρωση της παροχής.
- Αν ο δανειστής επιλέξει να απαιτήσει την κύρια παροχή που είχε συμφωνηθεί, η αξίωση για την ποινική ρήτρα εξακολουθεί να υφίσταται μέχρι την ολοσχερή και προσήκουσα εκπλήρωση της κύριας οφειλής.
- Σε περίπτωση μερικής εκπλήρωσης, ο δανειστής έχει δικαίωμα να ζητήσει το υπόλοιπο της παροχής, καθώς και την ποινική ρήτρα που κατέπεσε.
- Υφίσταται το δικαίωμα του δανειστή να απαιτήσει και την επιπλέον αποδεικνυόμενη ζημία, από τη μη προσήκουσα εκπλήρωση.
- Αν έχει συμφωνηθεί δήλη ημέρα για την εκπλήρωση της παροχής, θα αρκεί η παρέλευσή της για την επέλευση της υπερημερίας, χωρίς να απαιτείται όχληση.
Χαρακτηριστικά
- Διακρίνονται δύο είδη ποινικής ρήτρας, η γνήσια, η οποία προϋποθέτει την ύπαρξη κύριας ενοχής επηρεάζουσας την τύχη της και η μη γνήσια, η οποία συνιστά αυτοτελή σύμβαση, που δεν εξαρτάται από άλλη σύμβαση και δεν αποσκοπεί στην ενίσχυση αυτής.
- Έχει κυρωτικό και όχι αποζημιωτικό χαρακτήρα, αφού η κατάπτωση της ποινικής ρήτρας επέρχεται ανεξάρτητα από την επέλευση ζημίας στο πρόσωπο του δανειστή.
- Είναι συναινετική σύμβαση, με την οποία δίνεται υπόσχεση ποινής και ενεργεί μονομερώς, ήτοι μόνο σε βάρος εκείνου του συμβαλλομένου που υπόσχεται την ποινή, όχι σε βάρος του αντισυμβαλλομένου του. Αν ο υποσχεθείς γίνει υπαιτίως ασυνεπής, υποχρεούται να καταβάλει την ποινή.