Η φύση του αδικήματος της νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες («ξέπλυμα μαύρου χρήματος») καθιστά επιτακτική την ανάγκη ανίχνευσης των ιχνών του μέσω του εντοπισμού της παράνομης περιουσίας. Ως εκ τούτου η δέσμευση των περιουσιακών στοιχείων του δράστη αποτελεί σημαντικό εργαλείο για την εξέλιξη της ποινικής διαδικασίας, η οποία σε πολλές περιπτώσεις είναι ιδιαιτέρως χρονοβόρα. Πλέον, το νομικό πλαίσιο της δέσμευσης των περιουσιακών στοιχείων στο πλαίσιο της νομιμοποίησης διαμορφώνεται από το αρ. 42 του Ν.4557/2018.
Η δέσμευση περιουσιακών στοιχείων συνιστά μέτρο δικονομικού καταναγκασμού. Ως δέσμευση περιουσιακών στοιχείων ορίζεται η απαγόρευση οποιασδήποτε κίνησης, μεταβίβασης, μεταβολής, χρήσης ή διαπραγμάτευσης περιουσιακών στοιχείων, η οποία θα καθιστούσε δυνατή τη χρησιμοποίησή τους. Οι στόχοι της επιβαλλόμενης δέσμευσης είναι δύο:
- Η οικονομική αποδυνάμωση του δράστη, προκειμένου να ανακοπεί η εγκληματική του δραστηριότητα, εκτοπίζοντας τα περιουσιακά του στοιχεία εκτός της συναλλακτικής δράσης και αποκόπτοντάς τον από τη χρήση του χρηματοπιστωτικού συστήματος.
- Η διατήρηση της υπάρχουσας περιουσιακής κατάστασης τόσο για να αποτραπεί η εξαφάνιση από μέρους του δράστη πιθανών περιουσιακών κινήσεων ή στοιχείων που «προδίδουν» την εγκληματική του δράση, εξασφαλίζοντας τις ενδεχόμενες αποδείξεις, όσο και για να διασφαλιστεί η ενδεχόμενη δήμευση των στοιχείων αυτών, εφόσον αποδειχθεί η παράνομη προέλευσή τους.
Όταν διεξάγεται τακτική ανάκριση για τα αδικήματα του άρθρου 2 του νόμου για το ξέπλυμα μαύρου χρήματος, ο ανακριτής μπορεί, με σύμφωνη γνώμη του εισαγγελέα, να διατάξει τη δέσμευση κάθε είδους λογαριασμών, τίτλων ή χρηματοπιστωτικών προϊόντων που τηρούνται σε πιστωτικό ίδρυμα ή χρηματοπιστωτικό οργανισμό, καθώς και του περιεχομένου των θυρίδων θησαυροφυλακίου του κατηγορουμένου, έστω και κοινών οποιουδήποτε είδους με άλλο πρόσωπο, εφόσον υπάρχουν σοβαρές ενδείξεις ότι τα περιουσιακά αυτά στοιχεία προέρχονται άμεσα ή έμμεσα από την τέλεση των αδικημάτων. Το ίδιο ισχύει και όταν διεξάγεται ανάκριση για βασικό αδίκημα και υπάρχουν σοβαρές ενδείξεις ότι τα περιουσιακά αυτά στοιχεία προέρχονται άμεσα ή έμμεσα από την τέλεση του ανωτέρω αδικήματος ή υπόκεινται σε δήμευση. Ρητέον ότι η επιβολή της δέσμευσης δεν κωλύει το άνοιγμα νέων τραπεζικών λογαριασμών για την εξυπηρέτηση αποκλειστικά βιοτικών και επαγγελματικών αναγκών εκείνου κατά του οποίου στρέφεται η δέσμευση.
Η ειδική ανακριτική πράξη της δέσμευσης δύναται να επιβληθεί και με βούλευμα του δικαστικού συμβουλίου. Η αρμοδιότητα του δικαστικού συμβουλίου ενεργοποιείται σε προγενέστερο δικονομικό στάδιο από αυτήν του Ανακριτή και συγκεκριμένα όταν διεξάγεται προκαταρκτική εξέταση ή προανάκριση. Δέσμευση επίσης μπορεί να επιβληθεί υπό προϋποθέσεις σε περιπτώσεις που διεξάγεται έρευνα από την Αρχή Ξεπλύματος από τον Πρόεδρο της Αρχής.
Περιορισμός ή ανάκληση της δέσμευσης: Εκείνος κατά του οποίου στρέφεται το μέτρο της δέσμευσης και ο τρίτος συγκύριος ή δικαιούχος επί του δεσμευμένου περιουσιακού στοιχείου δικαιούνται να ζητήσουν την άρση της διάταξης του ανακριτή, ή την ανάκληση του βουλεύματος, ή τον περιορισμό αυτών σε περιουσιακά στοιχεία μικρότερης αξίας από τα δεσμευθέντα, με προσφυγή που απευθύνεται προς το αρμόδιο δικαστικό συμβούλιο και κατατίθεται στον ανακριτή ή τον εισαγγελέα, μέσα σε είκοσι (20) ημέρες από την επίδοση σε αυτόν της διάταξης ή του βουλεύματος. Ανεξάρτητα από την υποβολή της προσφυγής κατά την παρ. 4 ή από την κρίση επ’ αυτής, η διάταξη ή το βούλευμα μπορούν να ανακληθούν, ή να μεταρρυθμισθούν και η δέσμευση να αρθεί ή να περιορισθεί αυτεπάγγελτα από τον ανακριτή ή το δικαστικό συμβούλιο ή με αίτηση εκείνου κατά του οποίου στρέφεται ή του τρίτου συγκυρίου ή δικαιούχου επί του δεσμευμένου περιουσιακού στοιχείου, αν προκύψουν νέα στοιχεία, ή συντρέξουν ιδιαίτερες περιστάσεις στο πρόσωπο αυτών ή των μελών των οικογενειών τους.
Δήμευση : Η δέσμευση αποτελεί την κύρωση, η οποία θα επιβληθεί σε μεταγενέστερο στάδιο και συγκεκριμένα, εφόσον αποδειχθεί η ενοχή του δράστη. Επιβάλλεται υποχρεωτικά με την καταδικαστική απόφαση (παρεπόμενη ποινή ή μέτρο ασφαλείας). Αντιθέτως, η δέσμευση περιουσιακών στοιχείων επιβάλλεται δυνητικά σε προγενέστερο δικονομικό στάδιο, εφόσον υπάρχουν βάσιμες υπόνοιες τέλεσης πράξεων νομιμοποίησης ή βασικών αδικημάτων (δικονομικό μέτρο).