Η διαφθορά αποτελεί έναν πολυσημικό όρο, καταγράφεται ιστορικά σε γραφειοκρατικές δομές εξουσίας και διοίκησης και συνδέεται στενά με το οικονομικό έγκλημα. Τρία είναι τα κύρια στοιχεία της διαφθοράς : αθέμιτη συναλλαγή, αδιαφάνεια και ιδιοτέλεια. Η δωροδοκία αποτελεί έκφανση της διαφθοράς και μπορεί να ειπωθεί ότι αποτελεί τον κεντρικό πυρήνα των σχετικών εγκλημάτων. Τα αδικήματα της δωροληψίας και δωροδοκίας υπαλλήλου τυποποιούνται στα άρθρα 235 και 236 ΠΚ.
Προστατευόμενο έννομο αγαθό
Έχουν διατυπωθεί πολλές απόψεις για το έννομο αγαθό, που προστατεύεται με τις διατάξεις των άρθρων 235-236 ΠΚ για την δωροδοκία-δωροληψία δημοσίου υπαλλήλου. Υποστηρίζεται ότι προστατεύεται α) η άνευ ανταλλάγματος παροχή της δημόσιας υπηρεσίας, β) η καθαρότητα της υπηρεσίας, γ) η κρατική βούληση από τη νόθευσή της, δ) η εμπιστοσύνη των πολιτών στην καθαρότητα και στο αχρημάτιστο της υπηρεσίας και της λειτουργίας της. Από τα Δικαστήρια υιοθετήθηκε η άποψη ότι στα υπηρεσιακά εγκλήματα δωροδοκίας προστατεύεται η ακέραιη, καθαρή και σύννομη λειτουργία της υπηρεσίας.
Η έννοια του υπαλλήλου
Ο ορισμός της έννοιας του υπαλλήλου δίδεται στο άρθρο 13 περ. α’ ΠΚ, σύμφωνα με τον οποίο «υπάλληλος είναι εκείνος στον οποίο νόμιμα έχει ανατεθεί, έστω και προσωρινά, η άσκηση υπηρεσίας δημόσιας, δημοτικής ή κοινοτικής ή άλλου νομικού προσώπου δημοσίου δικαίου». Στο πεδίο του ποινικού δικαίου δεν ενδιαφέρει η τυπική υπαλληλική σχέση, αλλά η ουσιαστική άσκηση δημόσιας υπηρεσίας, το είδος των αρμοδιοτήτων που ανάγεται στη φύση της σχετικής δημόσιας υπηρεσίας και της αποστολής της (εκπλήρωση σκοπών δημοσίου συμφέροντος) και όχι ο τρόπος ανάθεσης της υπηρεσίας.
Η έννοια του ωφελήματος
Ως «ωφελήματα» νοούνται οι παροχές οικονομικού περιουσιακού χαρακτήρα (λ.χ. κοσμήματα, χρήματα), οι οποίες προέρχονται από την περιουσία του δωροδοκούντος ή έστω άλλου προσώπου, η οποία όμως ευρίσκεται στη διάθεση του πρώτου. Στην έννοια εντάσσονται και παροχές μη περιουσιακού χαρακτήρα οι οποίες ικανοποιούν πέραν της φιλοχρηματίας και άλλα ανθρώπινα πάθη/αδυναμίες π.χ. υπόσχεση ασελγούς πράξεως.
Δωροληψία υπαλλήλου
Για την τέλεση του αδικήματος της δωροληψίας, ο υπάλληλος ζητεί ή λαμβάνει άμεσα ή μέσω τρίτου, για τον εαυτό του ή για άλλον, οποιασδήποτε φύσης ωφέλημα ή αποδοχή υπόσχεσης οποιασδήποτε φύσης αθέμιτου ωφελήματος, για να προβεί σε πράξη ή παράλειψη σχετική με την άσκηση των καθηκόντων του. Εντάσσονται εδώ και πράξεις οι οποίες δεν εμπίπτουν στον εν στενή εννοία κύκλο αρμοδιοτήτων του, αλλά μπορεί να διαπραχθούν επ’ ευκαιρία εκτέλεσης των καθηκόντων του ή της θέσης του. Ρητέον ότι η πράξη για την οποία γίνεται η δωροδοκία πρέπει να είναι προσδιορισμένη και δεν αρκεί απλή προσδοκία μελλοντικής εύνοιας.
- Στην περίπτωση που οι ενέργειες ή παραλείψεις του υπαλλήλου αντίκεινται στα υπηρεσιακά του καθήκοντα, το αδίκημα γίνεται κακούργημα και επαπειλείται βαρύτερη ποινή.
- Ως αξιόποινη τυποποιείται και η καλλιέργεια κλίματος, ήτοι όλες εκείνες οι περιπτώσεις λήψης παροχών περιουσιακής φύσεως που δημιουργούν σχέση κοινωνικής/προσωπικής υποχρέωσης ώστε να ζητηθεί από τον υπάλληλο η διενέργεια σχετικής με τα καθήκοντά του πράξης.
- Ιδρύεται αυτοτελώς ευθύνη του προϊσταμένου ή εκείνου που είναι επιφορτισμένος με τον έλεγχο του υπαλλήλου, για τις περιπτώσεις που παραλείπει να αποτρέψει τον υπάλληλο από τη λήψη του δώρου.
- Οι διατάξεις του άρθρου 235 εφαρμόζονται και όταν οι πράξεις τελούνται από λειτουργούς ή άλλους υπαλλήλους με οποιαδήποτε συμβατική σχέση, οργάνου ή οργανισμού της ΕΕ που έχει έδρα την Ελλάδα και κάθε δημόσιου διεθνούς ή υπερεθνικού οργανισμού στον οποίο η Ελλάδα είναι μέλος ή φορέας αυτού.
Δωροδοκία υπαλλήλου
Στη δωροδοκία δημόσιων λειτουργών και υπαλλήλων εντάσσεται το φαινόμενο της προσφοράς ή υπόσχεσης ενός μη οφειλόμενου ανταλλάγματος υλικής ή μη φύσεως προς ένα πρόσωπο, το οποίο ευρισκόμενο σε ετοιμότητα αποδοχής του, παραβιάζει τα καθήκοντά του στο πλαίσιο μιας δημόσιας υπηρεσίας, οργανισμού ή επιχειρησιακής μονάδας, χάριν πράξεων ή παραλείψεων, νόμιμων ή παράνομων, για τις οποίες ενδιαφέρεται ο παρέχων το αντάλλαγμα. Σημειώνεται ότι οι πράξεις του δωροδότη τιμωρούνται με ποινές μικρότερες από τις αντίστοιχες του δωρολήπτη.
- Προβλέπεται και στην περίπτωση της διάταξης του 236 ΠΚ ευθύνη του διευθυντή της επιχείρησης ή προσώπου που έχει την εξουσία λήψης αποφάσεων ή ελέγχου, αν με παραβίαση συγκεκριμένου καθήκοντος επιμέλειας δεν απέτρεψε από αμέλεια πράξη δωροδοκίας.
- Το άρθρο 236 ΠΚ εφαρμόζεται και όταν οι πράξεις τελούνται προς λειτουργούς ή άλλους υπαλλήλους με οποιαδήποτε συμβατική σχέση, οργάνου ή οργανισμού της ΕΕ που έχει έδρα την Ελλάδα και κάθε δημόσιου διεθνούς ή υπερεθνικού οργανισμού στον οποίο η Ελλάδα είναι μέλος ή φορέας αυτού, καθώς και προς οποιοδήποτε πρόσωπο ασκεί δημόσιο λειτούργημα ή υπηρεσία για ξένη χώρα.
Ειρήνη Κ. Κατσαράκη, Δικηγόρος, LLM