Δεν είναι λίγες οι φορές που βρισκόμαστε ενώπιον καταστάσεως αδυναμίας κατάσχεσης υλικού περιουσιακού στοιχείου οφειλέτη ,ο οποίος όμως έχει περιουσία συγκεντρωμένη σε μετοχές ,ομολογίες και άλλους άυλους τίτλους. Παρακάτω αναλύεται η διαδικασία κατάσχεσης, η οποία διαφέρει από την κατάσχεση παραδοσιακών κινητών περιουσιακών στοιχείων λόγω της άυλης φύσης των τίτλων και της τήρησής τους σε ειδικά συστήματα (όπως το Σ.Α.Τ.). Εξηγείται ο ρόλος των φορέων τήρησης (π.χ., ΕΛ.Κ.Α.Τ.) και η διαδικασία του πλειστηριασμού. Τέλος, τονίζεται η σημασία αυτής της διαδικασίας για τους δανειστές ως μέσο είσπραξης οφειλών.
Η διαδικασία κατάσχεσης άυλων τίτλων διαφέρει από την κατάσχεση κινητών πραγμάτων, κυρίως λόγω της φύσης των άυλων τίτλων. Στην περίπτωση των έγχαρτων αξιογράφων, η κατάσχεση γίνεται σύμφωνα με τη διαδικασία κατάσχεσης κινητών, όπως ορίζεται στον Κώδικα Πολιτικής Δικονομίας. Αντίθετα, οι άυλοι τίτλοι δεν είναι έγχαρτοι, αλλά τηρούνται σε εξειδικευμένα μητρώα σε λογιστική μορφή. Αυτοί οι τίτλοι διαπραγματεύονται σε οργανωμένες αγορές και είναι υποχρεωτικά άυλοι ή μπορεί ο εκδότης τους να επιλέξει να είναι άυλοι.
Η κατάσχεση των άυλων τίτλων θεωρείται ως κατάσχεση πράγματος που βρίσκεται στα χέρια τρίτου. Στην περίπτωση άυλων τίτλων, η διαδικασία κατάσχεσης γίνεται με την επίδοση κατασχετηρίου από τον δανειστή προς τον τρίτο χειριστή (π.χ. επιχείρηση επενδύσεων ή πιστωτικό ίδρυμα) ή διαμεσολαβητή και προς τον οφειλέτη. Ο τρίτος, στη συνέχεια, υποχρεούται να υποβάλει δήλωση στο Ειρηνοδικείο, όπου θα δηλώνει την ύπαρξη των κατασχεθέντων τίτλων, εξειδικεύοντάς τους.
Ένα σημαντικό στοιχείο της διαδικασίας είναι η υποχρέωση ενημέρωσης της ΕΛ.Κ.Α.Τ. (Ελληνικό Κεντρικό Αποθετήριο Τίτλων Α.Ε.) προς τον δανειστή, ώστε να πληροφορηθεί τους χειριστές των λογαριασμών του οφειλέτη και να αποφύγει την επίδοση κατασχετηρίων στο σύνολο των χειριστών. Σε περίπτωση συλλογικών λογαριασμών, υπάρχει υποχρέωση ενημέρωσης από τους διαμεσολαβητές. Με την επιβολή της κατάσχεσης, οι τίτλοι δεσμεύονται και δεν μπορούν να διατεθούν από τον οφειλέτη, ενώ ο χειριστής τους κατέχει ως μεσεγγυούχος. Τέλος, η εκποίηση των άυλων τίτλων γίνεται μέσω δημόσιου αναγκαστικού πλειστηριασμού στην οργανωμένη αγορά, με τη συμμετοχή μέλους διαπραγμάτευσης που ορίζεται από τον διαχειριστή του τόπου διαπραγμάτευσης.
Συνοψίζοντας, η κύρια διαφορά έγκειται στο γεγονός ότι οι άυλοι τίτλοι δεν είναι φυσικά αντικείμενα αλλά λογιστικές εγγραφές, γεγονός που καθιστά απαραίτητη τη συμμετοχή τρίτων φορέων (χειριστών και διαμεσολαβητών) στη διαδικασία κατάσχεσης και πλειστηριασμού.
Στην Ελλάδα, οι βασικοί φορείς τήρησης άυλων τίτλων είναι δύο συστήματα:
Το Σύστημα Κινητών Αξιών (Σ.Α.Τ.), το οποίο διαχειρίζεται η εταιρεία Ελληνικό Κεντρικό Αποθετήριο Τίτλων Α.Ε. (ΕΛ.Κ.Α.Τ. Α.Ε.). Στο Σ.Α.Τ. παρακολουθούνται άυλες μετοχές, ομολογίες, Ελληνικά Πιστοποιητικά (ΕΛ.ΠΙΣ.) και άλλα.
Το Σύστημα Λογιστικής Παρακολούθησης Συναλλαγών (Σ.Λ.Π.Σ.), το οποίο διαχειρίζεται η Τράπεζα της Ελλάδος. Στο Σ.Λ.Π.Σ. παρακολουθούνται άυλοι τίτλοι δανεισμού του Δημοσίου, όπως ομόλογα και έντοκα γραμμάτια.
Οι άυλοι τίτλοι τηρούνται σε λογιστική μορφή σε μητρώα άυλων τίτλων (συστήματα). Οι συναλλαγές στο Σ.Α.Τ. γίνονται μέσω χειριστών λογαριασμών, που είναι ιδίως τα μέλη και οι θεματοφύλακες αυτού, δηλαδή επιχειρήσεις επενδύσεων και πιστωτικά ιδρύματα. Η τήρηση και παρακολούθηση των άυλων κινητών αξιών γίνεται μέσω ανοίγματος μερίδων και ατομικών ή συλλογικών λογαριασμών στο σύστημα. Έτσι, σε κάθε περίπτωση υπάρχει ένα τρίτο πρόσωπο (ο χειριστής του ατομικού λογαριασμού ή, σε περίπτωση συλλογικού λογαριασμού, ο οικείος διαμεσολαβητής) που τηρεί τον λογαριασμό.
Η κατάσχεση άυλων τίτλων στην Ελλάδα ακολουθεί μια συγκεκριμένη διαδικασία, η οποία διαφέρει από την κατάσχεση κινητών πραγμάτων λόγω της άυλης φύσης των τίτλων. Οι άυλοι τίτλοι, όπως μετοχές και ομόλογα, τηρούνται σε λογιστική μορφή σε μητρώα, και η διαδικασία κατάσχεσής τους περιλαμβάνει τα εξής βήματα:
Ενημέρωση του δανειστή: Ο δανειστής που επιθυμεί να κατάσχει άυλους τίτλους πρέπει να ενημερωθεί για τους χειριστές των λογαριασμών του οφειλέτη. Για το σκοπό αυτό, η ΕΛ.Κ.Α.Τ. (Ελληνικό Κεντρικό Αποθετήριο Τίτλων Α.Ε.) έχει την υποχρέωση, μετά από αίτημα του δανειστή, να γνωστοποιήσει τους χειριστές των λογαριασμών του επενδυτή όπου βρίσκονται καταχωρημένες οι αξίες, καθώς και το είδος και τον εκδότη των αξιών αυτών. Αντίστοιχα, οι διαχειριζόμενοι συλλογικούς λογαριασμούς αξιών διαμεσολαβητές πρέπει να γνωστοποιούν στον δανειστή τα στοιχεία του τελευταίου διαμεσολαβητή ή τουλάχιστον τα στοιχεία κάποιου επόμενου ενδιάμεσου διαμεσολαβητή.
Επίδοση κατασχετηρίου: Αφού ο δανειστής λάβει τις απαραίτητες πληροφορίες, επιδίδει κατασχετήριο στον τρίτο χειριστή του λογαριασμού (π.χ. επιχείρηση επενδύσεων ή πιστωτικό ίδρυμα) ή διαμεσολαβητή και στον οφειλέτη. Η κατάσχεση των άυλων τίτλων θεωρείται ως κατάσχεση πράγματος που βρίσκεται στα χέρια τρίτου. Δήλωση του τρίτου: Ο τρίτος (χειριστής ή μεσολαβητής) έχει την υποχρέωση να υποβάλει δήλωση στο αρμόδιο Ειρηνοδικείο, στην οποία θα δηλώνει αν υφίστανται οι κατασχεθέντες τίτλοι, εξειδικεύοντάς τους κατ’ είδος, εκδότη, ονομαστική αξία και ποσότητα. Δέσμευση των τίτλων: Από τη στιγμή της επιβολής της κατάσχεσης, οι τίτλοι δεσμεύονται και δεν μπορούν να διατεθούν από τον οφειλέτη. Ο χειριστής κατέχει πλέον τους τίτλους ως μεσεγγυούχος.
Πλειστηριασμός: Η εκποίηση των κατασχεμένων άυλων τίτλων γίνεται μέσω δημόσιου αναγκαστικού πλειστηριασμού στην οργανωμένη αγορά. Ο πλειστηριασμός γίνεται ηλεκτρονικά και πραγματοποιείται από ένα μέλος διαπραγμάτευσης που ορίζεται από τον διαχειριστή του τόπου διαπραγμάτευσης, δημόσια ενώπιον του συμβολαιογράφου που έχει οριστεί για τον πλειστηριασμό.
Είναι σημαντικό να σημειωθεί ότι, σύμφωνα με το άρθρο 991Α του Κώδικα Πολιτικής Δικονομίας, η διαδικασία κατάσχεσης άυλων τίτλων ακολουθεί αναλόγως τις διατάξεις των άρθρων 983 επ., που αφορούν την κατάσχεση κινητών πραγμάτων στα χέρια τρίτου. Επιπλέον, υπάρχει η δυνατότητα συντηρητικής κατάσχεσης άυλων τίτλων, η οποία επιτρέπει τον αιφνιδιασμό του οφειλέτη, καθώς δεν απαιτείται προηγούμενη επίδοση επιταγής προς εκτέλεση.
Τέλος, στην περίπτωση της κατάσχεσης της κυριότητας ή της επικαρπίας άυλων μετοχών, η κατάσχεση επεκτείνεται αυτοδικαίως και στην αξίωση του μετόχου για καταβολή μερίσματος, το οποίο θα πρέπει εφεξής να κατατίθεται στο Ταμείο Παρακαταθηκών και Δανείων.
Η εκποίηση των κατασχεμένων άυλων τίτλων γίνεται μέσω δημόσιου αναγκαστικού πλειστηριασμού.Ο πλειστηριασμός πραγματοποιείται στην οργανωμένη αγορά όπου διαπραγματεύονται οι τίτλοι. Μετά από αίτημα του δανειστή, ορίζεται ένα μέλος διαπραγμάτευσης από τον διαχειριστή του οικείου τόπου διαπραγμάτευσης.
Ο πλειστηριασμός γίνεται ηλεκτρονικά και δημόσια, παρουσία του διορισθέντος για τον πλειστηριασμό συμβολαιογράφου.Η διαδικασία ακολουθεί τις διατάξεις του Κώδικα Πολιτικής Δικονομίας (ΚΠολΔ) για την κατάσχεση κινητών πραγμάτων εις χείρας τρίτου, συγκεκριμένα τα άρθρα 983 επ., όπως αναφέρεται στο άρθρο 991Α ΚΠολΔ., η δε εκποίηση των τίτλων γίνεται με σκοπό την ικανοποίηση της απαίτησης του δανειστή. Η κατάσχεση άυλων τίτλων, σύμφωνα με τον Κώδικα Πολιτικής Δικονομίας (ΚΠολΔ), γίνεται με τη διαδικασία που προβλέπεται για την κατάσχεση κινητών πραγμάτων εις χείρας τρίτου. Ειδικότερα, το άρθρο 991Α ΚΠολΔ ορίζει ότι όταν αντικείμενο της κατάσχεσης είναι κινητές αξίες ή χρηματοπιστωτικά μέσα που τηρούνται σε άυλη μορφή και εκποιούνται σε χρηματιστήριο ή άλλη ρυθμιζόμενη αγορά, εφαρμόζονται αναλόγως οι διατάξεις των άρθρων 983 και επόμενα. Τέλος η διαδικασία κατάσχεσης άυλων τίτλων περιλαμβάνει τα εξής βήματα:
Ενημέρωση του δανειστή: Ο δανειστής πρέπει να ενημερωθεί για τους χειριστές των λογαριασμών του οφειλέτη όπου τηρούνται οι άυλοι τίτλοι. Για το σκοπό αυτό, η ΕΛ.Κ.Α.Τ. (Ελληνικό Κεντρικό Αποθετήριο Τίτλων Α.Ε.) έχει την υποχρέωση, μετά από αίτημα του δανειστή, να γνωστοποιήσει τους χειριστές των λογαριασμών του επενδυτή και τα στοιχεία των αξιών. Αντίστοιχα, οι διαχειριστές συλλογικών λογαριασμών αξιών πρέπει να γνωστοποιούν στον δανειστή τα στοιχεία του τελευταίου διαμεσολαβητή.
Επίδοση κατασχετηρίου: Ο δανειστής επιδίδει κατασχετήριο στον τρίτο χειριστή του λογαριασμού (π.χ., επιχείρηση επενδύσεων ή πιστωτικό ίδρυμα) ή διαμεσολαβητή και στον οφειλέτη. Η κατάσχεση θεωρείται ως κατάσχεση πράγματος που βρίσκεται στα χέρια τρίτου.
Δήλωση του τρίτου: Ο τρίτος (χειριστής ή μεσολαβητής) υποχρεούται να υποβάλει δήλωση στο αρμόδιο Ειρηνοδικείο, στην οποία αναφέρει εάν υφίστανται οι κατασχεθέντες τίτλοι, εξειδικεύοντάς τους κατ’ είδος, εκδότη, ονομαστική αξία και ποσότητα.
Δέσμευση των τίτλων: Από τη στιγμή της επιβολής της κατάσχεσης, οι τίτλοι δεσμεύονται και δεν μπορούν να διατεθούν από τον οφειλέτη. Ο χειριστής κατέχει πλέον τους τίτλους ως μεσεγγυούχος. Στην περίπτωση κατάσχεσης της κυριότητας ή της επικαρπίας άυλων μετοχών, η κατάσχεση επεκτείνεται αυτοδικαίως και στην αξίωση του μετόχου για καταβολή μερίσματος, το οποίο πρέπει εφεξής να κατατίθεται στο Ταμείο Παρακαταθηκών και Δανείων.
Πλειστηριασμός: Η εκποίηση των κατασχεμένων τίτλων γίνεται μέσω δημόσιου αναγκαστικού πλειστηριασμού στην οργανωμένη αγορά. Ο πλειστηριασμός πραγματοποιείται ηλεκτρονικά από ένα μέλος διαπραγμάτευσης που ορίζεται από τον διαχειριστή του τόπου διαπραγμάτευσης, παρουσία του συμβολαιογράφου που έχει οριστεί για τον πλειστηριασμό.
Κλείνοντας θα πρέπει να επισημάνουμε ότι υφίσταται και η δυνατότητα συντηρητικής κατάσχεσης άυλων τίτλων, η οποία επιτρέπει τον αιφνιδιασμό του οφειλέτη, καθώς δεν απαιτείται προηγούμενη επίδοση επιταγής προς εκτέλεση. Για την περίπτωση αυτή θα αναφερθούμε εκτενώς σε επόμενο άρθρο μας.