Σε αυτό το άρθρο θα εξετάσουμε την προστασία των δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας για προγράμματα ηλεκτρονικών υπολογιστών στην Ελλάδα και δη τις περιπτώσεις παράνομης αντιγραφής προγραμμάτων ,θέμα το οποίο ουκ ολίγες φορές έχει απασχολήσει την επικαιρότητα και απασχολεί όλο και περισσότερο τη δικαστηριακή πρακτική. Παρακάτω ,αναλύονται οι αστικές, ποινικές και διοικητικές κυρώσεις που προβλέπονται για παραβιάσεις, με αναφορά σε σχετικές δικαστικές αποφάσεις. Επιπλέον, παρέχονται οδηγίες στους δημιουργούς λογισμικού για την προστασία των έργων τους, συμπεριλαμβανομένης της χρονοσήμανσης και της άμεσης νομικής δράσης σε περίπτωση πειρατείαςΗ πνευματική ιδιοκτησία λογισμικού στην Ελλάδα προστατεύεται από το νόμο 2121/1993. Ο εν λόγω νόμος ,παρέχει στον δημιουργό του προγράμματος ηλεκτρονικού υπολογιστή ηθικά αλλά και περιουσιακά δικαιώματα. Τα προγράμματα Η/Υ, συμπεριλαμβανομένου του πηγαίου και αντικειμενικού κώδικα, το προπαρασκευαστικό υλικό σχεδιασμού, ο κώδικας μηχανής και το διάγραμμα ροής, θεωρούνται πνευματικά έργα.Συγκεκριμένα, τα ηθικά δικαιώματα περιλαμβάνουν την αναγνώριση της πατρότητας και την εξουσία διατήρησης της ακεραιότητας του έργου και τα περιουσιακά δικαιώματα περιλαμβάνουν το δικαίωμα να εκμεταλλεύεται με οποιονδήποτε τρόπο το έργο του, όπως το δικαίωμα να επιτρέπει ή να απαγορεύει σε τρίτους τη χρήση, την αναπαραγωγή, τη διανομή και την εκμετάλλευση του έργου του.
Σε περίπτωση παράνομης αντιγραφής ενός προγράμματος Η/Υ, ο δημιουργός μπορεί να προστατευθεί αναλόγως του είδους της προσβολής με τους εξής τρόπους:
1.- Αστική προστασία: Ο δημιουργός μπορεί να καταθέσει αίτηση ασφαλιστικών μέτρων και αγωγή για την αναγνώριση του δικαιώματός του, την καταβολή αποζημίωσης, την ικανοποίηση της ηθικής βλάβης, την άρση της προσβολής και την παράλειψή της στο μέλλον. Στο πλαίσιο αυτό, μπορεί να ζητηθεί η απογραφή των αντικειμένων που αποτελούν προϊόν της προσβολής, ακόμη και χωρίς να κλητευθεί ο αντίδικος. Επιπλέον, το δικαστήριο υποχρεούται να εκδώσει προσωρινή διαταγή εάν πιθανολογηθεί η προσβολή. Η αποζημίωση που επιδικάζεται δεν μπορεί να είναι κατώτερη από το διπλάσιο της αμοιβής που συνήθως καταβάλλεται για το είδος της εκμετάλλευσης.
2.- Ποινική προστασία: Ο δημιουργός μπορεί να ασκήσει έγκληση κατά του δράστη, ο οποίος τιμωρείται με φυλάκιση και χρηματική ποινή. Οι ποινές αυξάνονται εάν το όφελος ή η ζημία είναι ιδιαίτερα μεγάλα, ή εάν ο δράστης ενεργεί κατ’ επάγγελμα ή σε εμπορική κλίμακα. Επιπλέον, η αντιγραφή ή χρήση προγραμμάτων υπολογιστών τιμωρείται και βάσει του Ποινικού Κώδικα. Σύμφωνα με το άρθρο 66 του Ν. 2121/1993, όποιος αντιγράφει, αναπαράγει, διανέμει, ή εκμεταλλεύεται παράνομα ένα πρόγραμμα Η/Υ, τιμωρείται με φυλάκιση τουλάχιστον ενός έτους και χρηματική ποινή.Οι ποινές αυξάνονται αν το όφελος ή η ζημία είναι ιδιαίτερα μεγάλα, ή αν ο υπαίτιος τελεί τις πράξεις κατ’ επάγγελμα ή σε εμπορική κλίμακα, φτάνοντας μέχρι κάθειρξη 10 ετών και χρηματική ποινή έως 60.000 ευρώ, με αφαίρεση της άδειας λειτουργίας της επιχείρησης.Επιπλέον, το άρθρο 370Δ του Ποινικού Κώδικα τιμωρεί την παράνομη αντιγραφή ή χρήση προγραμμάτων Η/Υ.Τα αδικήματα διώκονται αυτεπαγγέλτως και παραγράφονται στα 5 έτη για τις πλημμεληματικές μορφές και στα 15 για τις κακουργηματικές.
3.- Διοικητικές κυρώσεις Όποιος αναπαράγει, πωλεί ή διανέμει παράνομα πρόγραμμα ηλεκτρονικού υπολογιστή υπόκειται σε διοικητικό πρόστιμο 1000 ευρώ για κάθε παράνομο αντίτυπο. Οι αρμόδιες αρχές, όπως το Σ.Δ.Ο.Ε. και η Αστυνομία, μπορούν να διενεργήσουν ελέγχους και να επιβάλλουν πρόστιμα. Σημειώνεται ότι η καταβολή του διοικητικού προστίμου μπορεί να οδηγήσει στη μη άσκηση ποινικής δίωξης, υπό προϋποθέσεις. Σύμφωνα με το άρθρο 65 Α του Ν. 2121/1993, η παράνομη αναπαραγωγή, πώληση ή διανομή προγραμμάτων Η/Υ επισύρει διοικητικό πρόστιμο 1.000 ευρώ ανά παράνομο αντίτυπο. Εάν ο δράστης πληρώσει το πρόστιμο χωρίς αντιρρήσεις, δεν ασκείται ποινική δίωξη, εφόσον η προσβολή αφορά μέχρι 50 προγράμματα.
Περαιτέρω , ο νόμος ορίζει το πρόγραμμα ηλεκτρονικού υπολογιστή ως σύνολο εντολών που μπορούν να οδηγήσουν μια μηχανή να εκτελέσει μια συγκεκριμένη λειτουργία. Προστατεύεται τόσο ο πηγαίος κώδικας όσο και ο αντικειμενικός κώδικας, καθώς και το προπαρασκευαστικό υλικό του σχεδιασμού. Δεν προστατεύονται όμως οι ιδέες και οι αρχές στις οποίες βασίζεται το πρόγραμμα. Για την εξέταση της πρωτοτυπίας, ο νόμος απαιτεί αποτύπωση της προσωπικότητας του δημιουργού, αλλά για τα προγράμματα Η/Υ χρησιμοποιείται μια διευρυμένη έννοια της πρωτοτυπίας.Σημαντικό είναι ο δημιουργός να προβαίνει στη χρονοσήμανση του έργου του, για να μπορεί να αποδείξει τον χρόνο δημιουργίας και τη μορφή του σε περίπτωση αμφισβήτησης.Σε περίπτωση που έχει λάβει χώρα αντιγραφή, για τη σύγκριση των δύο προγραμμάτων χρησιμοποιούνται η ποσοτική και η ποιοτική μέθοδος. Η ποσοτική μέθοδος μετράει πόσες γραμμές είναι ταυτόσημες. Ωστόσο, αυτή η μέθοδος δεν είναι επαρκής, λόγω της αβεβαιότητας ως προς το ποσοστό ομοιότητας και του κινδύνου καταστρατηγήσεων, ενώ η ποιοτική μέθοδος εξετάζει σε ποια σημεία του προγράμματος υπάρχει ταυτότητα, δηλαδή σε ποια σημεία υπάρχει ατομικότητα δηλαδή εξετάζει το περιεχόμενο της ομοιότητας, δηλαδή σε ποια σημεία του προσβαλλόμενου προγράμματος, τα οποία ενέχουν ατομικότητα, υπάρχει ταυτότητα.Σε αστικό επίπεδο, ο δημιουργός ενός προγράμματος Η/Υ έχει διάφορες δυνατότητες για να προστατεύσει τα δικαιώματά του σε περίπτωση παράνομης αντιγραφής. Οι ενέργειες αυτές περιλαμβάνουν:
-Αίτηση ασφαλιστικών μέτρων: Ο δημιουργός μπορεί να υποβάλει αίτηση ασφαλιστικών μέτρων, με αίτημα την είσοδο στις εγκαταστάσεις του προσώπου που προέβη στην παράνομη αντιγραφή,την πρόσβαση στον υπολογιστή που χρησιμοποιήθηκε για την αντιγραφή,την επιβολή συντηρητικής κατάσχεσης των αντικειμένων που χρησιμοποιήθηκαν για την αντιγραφή, αποτελούν προϊόν της αντιγραφής ή αποτελούν αποδεικτικό στοιχείο της προσβολής,την προσωρινή άρση της προσβολής και την απαγόρευση της επανάληψής της στο μέλλον,τη συντηρητική κατάσχεση των περιουσιακών στοιχείων του αντιδίκου, συμπεριλαμβανομένης της δέσμευσης των τραπεζικών λογαριασμών, ειδικά αν η παραβίαση έγινε σε εμπορική κλίμακα.
-Αγωγή: Ο δημιουργός μπορεί να καταθέσει αγωγή, με την οποία ζητά:Την αναγνώριση του δικαιώματός του επί του προγράμματος Η/Υ,την καταβολή αποζημίωσης από το πρόσωπο που έκανε την αντιγραφή, για τη συνολική ζημία που υπέστη από την παράνομη αντιγραφή και εκμετάλλευση του προγράμματος,την ικανοποίηση της ηθικής βλάβης που υπέστη,την άρση της προσβολής, μέσω της απόσυρσης, οριστικής απομάκρυνσης από το εμπόριο, ή καταστροφής των παράνομων αντιγράφων.
Συγκέντρωση Αποδεικτικού Υλικού
Η συγκέντρωση αποδεικτικού υλικού είναι κρίσιμη για την επιτυχή έκβαση της υπόθεσης. Το άρθρο 64 του Ν. 2121/1993 επιτρέπει στον δημιουργό, σε περίπτωση πιθανολογούμενης προσβολής, να ζητήσει την αναλυτική απογραφή των αντικειμένων που αποτελούν το προϊόν της προσβολής. Αυτό μπορεί να περιλαμβάνει ακόμη και τη φωτογράφησή τους. Το δικαστήριο υποχρεούται να συζητήσει την αίτηση απογραφής χωρίς να κλητευθεί ο αντίδικος και να εκδώσει προσωρινή διαταγή, αν πιθανολογηθεί η προσβολή. Σκοπός της διάταξης είναι η άμεση διασφάλιση του δικαιώματος του δημιουργού και η αποτροπή της εξαφάνισης του αποδεικτικού υλικού.Η απογραφή πρέπει να προσδιορίζει επακριβώς τον τόπο όπου βρίσκεται το πρόγραμμα, καθώς και τον τρόπο που θα εκτελεστεί, καθώς πρόκειται για άυλα αγαθά. Εύκολα μπορεί να αντιληφθεί ο οποιοσδήποτε την δυσκολία του εν λόγω εγχειρήματος καθώς το πρόγραμμα μπορεί να βρίσκεται σε ηλεκτρονικό υπολογιστή (μεμονωμένο ή σε δίκτυο, φορητό ή σταθερό),Υλικούς χώρους (CD, DVD, USB stick, σκληρό δίσκο) ή αυλους χώρους ή υπηρεσίες.Κρίσιμο είναι το πρόγραμμα να εξαχθεί και να αποτυπωθεί σε υλικό μη επανεγγράψιμο φορέα όπως DVD, για να αποφευχθεί η αλλοίωση των δεδομένων.Τι γίνεται στην περίπτωση που αποδειχθεί η αντιγραφή ; Τότε επιδικάζεται αποζημίωση στον δημιουργό η οποία δεν μπορεί να είναι κατώτερη από το διπλάσιο της συνήθους αμοιβής για το είδος της εκμετάλλευσης. Εάν ο δημιουργός δεν μπορεί να αποδείξει το ύψος της ζημίας, αρκεί να αποδείξει την αμοιβή που θα εισέπραττε για ανάλογη εκμετάλλευση του δικαιώματός του, ώστε το δικαστήριο να επιδικάσει το διπλάσιο. Ο δημιουργός μπορεί να αξιώσει είτε το ποσό κατά το οποίο ο υπόχρεος έγινε πλουσιότερος από την εκμετάλλευση του έργου, είτε το κέρδος που αποκόμισε ο υπόχρεος από την εκμετάλλευση. Για το σκοπό αυτό, μπορεί να ζητήσει τη χορήγηση αντιγράφων των τιμολογίων και των εμπορικών βιβλίων του αντιδίκου.
Συνοψίζοντας, ο δημιουργός ενός προγράμματος Η/Υ έχει σημαντικά όπλα στην αστική δικαιοσύνη για να προστατεύσει την πνευματική του ιδιοκτησία, από την αίτηση ασφαλιστικών μέτρων μέχρι την διεκδίκηση αποζημίωσης και την άρση της προσβολής. Η συγκέντρωση του κατάλληλου αποδεικτικού υλικού και η σωστή νομική προσέγγιση είναι καθοριστικής σημασίας για την επιτυχία της προσπάθειας αυτής.